SNM

Zmarła prof. dr hab. Maria Przychodzińska2019-09-18

więcej »

Zmarła Ewa Hoffman-Lipska2019-03-27

więcej »

Zapraszamy do naszej nowej księgarni − Księgarnia iNuty2018-09-13

więcej »

zobacz wszystkie aktualności

Newsletter

Podaj nam swój e-mail, jeśli chcesz otrzymywać aktualności

Wychowanie Muzyczne » Czytelnia » Projekt Witold Lutosławski – kompozytor wielowarstwowy

Projekt Witold Lutosławski – kompozytor wielowarstwowy

Autor: Agnieszka Sołtysik

artykuł z numeru 5.2013

 

1. Przedstawienie założeń projektu

2. Ustalenie zasad i form współpracy i współdziałania

3. Przykładowy przebieg prac poszczególnych grup

I. Inspiracje folklorem – odnajdywanie muzyki ludowej w kompozycjach Lutosławskiego

II. Lutosławski dla dzieci

III. Współczesne techniki kompozytorskie: aleatoryzm, dodekafonia

IV. Prezentacja multimedialna – życiorys i obecność kompozytora we współczesnej kulturze

4. Prezentacja projektu

 

Projekt został przygotowany w Roku Witolda Lutosławskiego przez klasę 6 Szkoły Podstawowej z Zespołu Szkół Katolickich w Otwocku. Różnorodność przewidzianych w nim działań pozwala uczniom poznać życiorys kompozytora, formy jego obecności we współczesnej kulturze oraz trzy zakresy jego twórczości: inspiracje folklorem, piosenki dla dzieci oraz utwory oparte o awangardowe techniki XX wieku – aleatoryzm i dodekafonię.

 

Temat projektu:

Witold Lutosławski – kompozytor wielowarstwowy.

 

Cele ogólne:

– poznanie sylwetki Witolda Lutosławskiego – kompozytora sięgającego do różnych źródeł inspiracji,

– prezentacja osiągnięć uczniów ich młodszym kolegom,

– włączenie się w obchody Roku Witolda Lutosławskiego.

 

Cele operacyjne:

Uczniowie:

– potrafią pracować indywidualnie i w grupach,

– poszukują potrzebnych informacji i gromadzą je,

– słuchają i analizują utwory W. Lutosławskiego pod wybranym kątem,

– prezentują swoją pracę przed gronem młodszych kolegów, zachęcając ich do aktywnego udziału,

– przygotowują wystawę dokumentującą przebieg prezentacji.

 

Pomoce dydaktyczne:

– komputer i rzutnik multimedialny, instrumenty perkusyjne, rekwizyty wymienione w opisie;

– nagrania: Piosenki z cykli Słomkowy łańcuszek, Wiosna, Sześć piosenek dziecinnych oraz Piosenki dziecinne – CD Lutosławski dzieciom, DUX 0480;Cztery melodie śląskie – CD Lutosławski dzieciom, DUX 0480; Dziesięć tańców polskich – nagranie ze strony Towarzystwa im. Witolda Lutosławskiego[1];Mała suita – CD Klucz do muzyki. Utwory do słuchania. Klasa 6, WSiP;Muzyka żałobna – nagranie ze strony Towarzystwa im. Witolda Lutosławskiego[2];Gry weneckie – nagrania z YouTube[3];  

– Klucz do muzyki – podręcznik i zeszyt ucznia dla klasy 6, WSiP, rozdział Wiek XX (współczesne techniki kompozytorskie oraz biogram kompozytora);

– Encyklopedia muzyki PWM (część biograficzna K–L–Ł) hasło Lutosławski, s. 445–461;

– biografia kompozytora zamieszczona na stronach Towarzystwa im. Witolda Lutosławskiego[4].

 

Realizacja projektu:

1. Przedstawienie założeń projektu

Nauczyciel przedstawia uczniom wstępne założenia projektu. Projekt Witold Lutosławski – kompozytor wielowarstwowy będzie realizowany w czterech grupach problemowych:

I. Inspiracje folklorem – poszukiwanie muzyki ludowej w kompozycjach Lutosławskiego.

II. Piosenki dla dzieci.

III. Współczesne techniki kompozytorskie: aleatoryzm, dodekafonia.

IV. Prezentacja multimedialna – życiorys i obecność kompozytora we współczesności.

 

2. Ustalenie zasad i form współpracy i współdziałania

Nauczyciel wspólnie z klasą wybiera grupy i liderów, którzy będą pomagać w zarządzaniu projektem. Ustala również harmonogram prac, na przykład na najbliższy miesiąc, podczas którego uczniowie będą wykonywać zadania samodzielnie lub pod kierunkiem nauczyciela. Raz w tygodniu każda grupa odbędzie spotkanie z nauczycielem, podczas którego uczniowie będą zdawać relacje z wykonywanych zadań, informować o napotkanych problemach, szukać sposobów ich rozwiązania, a także rozwijać rodzące się pomysły.

Podczas pierwszych spotkań w grupach uczniowie wspólnie z nauczycielem określają cele praktyczne – zadaniowe, wyznaczające kierunki działań poszczególnych zespołów projektowych. Należy je przedstawić w kategoriach rezultatów, które mają być osiągnięte.

 

3. Przykładowy przebieg prac poszczególnych grup

I. Inspiracje folklorem – odnajdywanie muzyki ludowej w kompozycjach Lutosławskiego

 

a) Nauczyciel na pierwszym spotkaniu wymienia regiony Polski, których muzyka była inspiracją dla Witolda Lutosławskiego. Uczniowie otrzymują zadanie zgromadzenia informacji na temat folkloru rzeszowskiego, śląskiego i kaszubskiego (tradycje, strój, muzyka, instrumentarium kapeli, tańce).

b) Na kolejnych zajęciach uczniowie wraz z nauczycielem omawiają zgromadzone materiały i słuchają nagrań muzyki ludowej: lasowiak – taniec rzeszowski, grozik – taniec śląski, szejpert (owczarz) – taniec kaszubski. Wybrane melodie tańców uczniowie przygotowują w wersji wokalnej lub instrumentalnej – na flecie, dzwonkach lub fortepianie.

c) Nauczyciel prezentuje nagrania W. Lutosławskiego: Mała suita (cz. IV Taniec – lasowiak), Cztery melodie śląskie (cz. I Zalotny, znany uczniom jako zabawa Nie chcę cię znać), Dziesięć tańców polskich (cz. II Nie chcę cię znać,  cz. IV Grozik, cz. X Szejpert), w których uczniowie mają odnaleźć znajome melodie.

d) Kolejne zajęcia poświęcone będą przygotowaniu układów do wybranych tańców. Uczniowie zaprezentują je kolegom z klasy 1 i zaproszą ich do udziału w tańcu.

 

Lasowiak – taniec rzeszowski

Ustawienie parami w dwóch kołach współśrodkowych, chłopiec plecami do środka koła.

I część:

takty 1–3: cwał w kierunku tańca z rytmicznymi klaśnięciami na każdą pierwszą i trzecią ósemkę;

takt 4: zeskok na obydwie nogi;

takty 5–7: tak jak 1–3, ale w przeciwnym kierunku;

takt 8: zeskok na obydwie nogi.

II część:

takty 9–11: w okrągłym ujęciu za barki pary obracają się dookoła wspólnej osi krokami cwału;

takt 12: trzykrotny przytup;

takty 13–15: tak jak 9–11, ale w przeciwnym kierunku;

takt 16: trzykrotny przytup.

 

Warianty: W I części tańca koła mogą poruszać się w przeciwnych kierunkach (chłopcy w lewo, dziewczynki w prawo, i odwrotnie). Klaskanie może się odbywać na wysokości kolan lub nad głową.

 

Zalotny – taniec śląski – zabawa ze śpiewem

 

Ustawienie w parach naprzeciwko siebie.

Nie chcę cię, nie chcę cię, nie chcę cię znać!

gesty ręką symbolizujące niechęć, odganianie

Chodź do mnie, chodź do mnie, rączkę mi dać.

gesty symbolizujące przywoływanie

Prawą mi daj, lewą mi daj,

wyciągnięcie prawej dłoni, a potem lewej do partnera

i już się na mnie nie gniewaj!

pokiwanie palcem jak przy „nie, nie, nie”

Prawą mi daj, lewą mi daj,

jak poprzednio

i już się na mnie nie gniewaj.

jak poprzednio

Nie chcę cię, nie chcę cię, nie chcę cię znać!

jak poprzednio

Chodź do mnie, chodź do mnie, rączkę mi dać.

jak poprzednio

Prawą mi dasz, lewą mi dasz,

jak poprzednio

będziemy razem tańcować.

podanie obu rąk i wspólny obrót w kółeczku

Prawą mi dasz, lewą mi dasz,

jak poprzednio

będziemy razem tańcować.

jak poprzednio

  

Grozik – taniec śląski

Ustawienie par na obwodzie koła, w ujęciu zamkniętym.

Część I:

takty 1–8 z repetycją: polka parami wirowo w kierunku tańca. W ostatnim takcie zatrzymanie i zwolnienie ujęcia.

Część II:

takty 17, 19 – trwanie w bezruchu;

takt 18 – trzy tupnięcia (dwie ósemki i ćwierćnuta);

takt 20 – trzy klaśnięcia (dwie ósemki i ćwierćnuta);

takty 21–22 – trzy gesty grożenia (dwie ósemki i ćwierćnuta) najpierw prawym, a potem lewym palcem wskazującym;

takty 23–24 – indywidualny obrót w prawo czterema krokami w rytmie ćwierćnut.

Warianty: I część tańca może przebiegać bez wirowania.

 

Owczarz – taniec kaszubski

Ustawienie par w kolumnie, w ujęciu za wyprostowane ręce z tyłu, jeden chłopiec pozostaje bez pary.

Część I – chłopiec bez pary porusza się swobodnie dookoła kolumny z kijem w ręce. Pary wykonują w tym czasie:

takt 1 – przeniesienie rąk płynnym ruchem do przodu (wahadło) podczas trzech kroków w miejscu z równoczesnym zwrotem „od siebie”;

takt 2 – potrójny przytup prowadzący do zwrotu „do siebie” i przeniesienia rąk ponownie do tyłu;

Takty 3–8 – tak jak takty 1–2.

Część II:

takt 9–12 – tańczący zwalniają ujęcie i w swoich szeregach oddalają się od partnerów trzema krokami w takcie;

takty 13–15 – szeregi zbliżają się do siebie;

takt 16 – wszyscy wykonują podwójny przytup, a „owczarz” dwukrotnie uderza kijem w podłogę, po czym porzuca kij i dobiega do jednej z dziewcząt. Pozostali chłopcy starają się znaleźć parę. Ten, który zostanie bez partnerki, będzie tańczył z kijem.

 

II. Lutosławski dla dzieci

Uczniowie mają za zadanie poszukać nagrań i posłuchać piosenek, które Lutosławski tworzył lub opracowywał z myślą o dzieciach. Spośród nich (cykle Słomkowy łańcuszek, Wiosna i Sześć piosenek dziecinnych – piosenki do słów Juliana Tuwima oraz Piosenki dziecinne) wybierają takie, które – według nich – będą najatrakcyjniejsze dla uczniów klasy 1. Czasami o wyborze decyduje charakter utworu, a czasami tekst. Do wybranych utworów przygotowują zabawy i zadania (ruchowe, słowne, instrumentalne) do wykonania przez młodszych uczniów podczas prezentacji. Nauczyciel na kolejnych spotkaniach kontroluje postępy i doradza rozwiązania.

 

Przykładowe propozycje uczniów:

Była babuleńka, cz. III Słomkowego łańcuszka i innych dziecinnych utworów

Do zabawy wybiera się babuleńkę z kijkiem i uciekającego przed nią koziołka. Pozostałe dzieci stają w kole związanym i pomagają koziołkowi umykać (podnosząc ręce w górę) lub zamykają mu wejście/wyjście z koła (opuszczając ręce).

 

Co tam w lesie huknęło, cz. IV Słomkowego łańcuszka i innych dziecinnych utworów

Podczas słuchania piosenki dzieci zaznaczają dowolnym gestem (za każdym razem innym – klaskaniem, pstrykaniem, tupaniem, stukaniem w podłogę powtarzające się słowa Hejże hoc, hoc, hoc.

 

Słomkowy łańcuszek, sł. Lucyna Krzemieniecka

Do zabawy potrzebne są ilustracje przedstawiające postacie, o których mowa w utworze – należy umieścić je w widocznym miejscu, ale w innej kolejności niż w piosence. Uczniowie, słuchając utworu, odgadują, kto śpiewa (dzieci, studzienka, krzak róży, pies, kwiatek, krowa, gospodarz). Następnie każdy wybiera sobie postać, która mu najbardziej odpowiada, i wymyśla jakiś odgłos („la, la”, „plum, plum”, „kuj, kuj”, „hau, hau”, „wiju wiju”, „mu, mu”). Przy kolejnym słuchaniu dzieci starają się cichutko „śpiewać” swoim odgłosem w odpowiednim miejscu piosenki.

 

Pióreczko, sł. Janina Osińska

Do zabawy należy wybrać trzyosobowe drużyny. Każda drużyna dostaje cztery piórka w jednym kolorze (kolorów powinno być tyle, ile drużyn). Pierwsze dziecko z drużyny wydmuchuje w górę przed siebie jedno piórko po słowach „pióreczko, kropeczką, latało, spadało”. W kolejnych zwrotkach piórka wydmuchiwane są przez następne dzieci z drużyny. Przy słowach „ho, ho, ho...” dziecko szuka i zbiera swoje piórka. Wygrywa drużyna, która podczas trwania piosenki zgubiła jak najmniej piórek.

 

Taniec, cz. I cyklu Sześć piosenek dziecinnych, sł. Julian Tuwim 

Uczniowie stają w kole, a następnie naprzemiennie (zmiana co cztery takty) klaszczą i tupią na każdą miarę taktu. Od słów „Biedna miotła...” wszyscy opierają dłonie na biodrach i kołyszą się w miejscu, przenosząc ciężar ciała z nogi na nogę.

 

Ptasie plotki, cz. VI cyklu Sześć piosenek dziecinnych, sł. Julian Tuwim

Podobnie jak w piosence Słomkowy łańcuszek dzieci uważnie słuchają, jakie postacie występują w piosence, a dokładniej – które „plotkują” (gąska, kurka, kaczka). Ich zadaniem będzie wydawać odpowiedni odgłos po każdym z wersów w miejscu czterech ósemek wykonywanych instrumentalnie. Po słowach „że aż lecą barwne piórka” odgłosy w rytmie ósemek wydawane są przez wszystkie grupy.

 

III. Współczesne techniki kompozytorskie: aleatoryzm, dodekafonia

Uczniowie poszukują w dostępnych źródłach informacji na temat współczesnych technik kompozytorskich – dodekafonii, aleatoryzmu, sonoryzmu, muzyki konkretnej i elektronicznej. Swoją uwagę skupiają na dwu pierwszych – pojawiających się w twórczości Lutosławskiego (Muzyka żałobna, Gry weneckie). Próbują zrozumieć zasady obu technik, a następnie szukają sposobów ich przybliżenia uczniom klasy 1.

 

Dodekafonia

Zabawa I– dwanaście kresek

Chętni uczniowie otrzymują kartki i flamastry. Ich zadaniem jest narysować kwiatek składający się wyłącznie z 12 linii. Prace pokazują innym dzieciom, zwracając ich uwagę na różnorodność kwiatków mimo jednorodnego ograniczenia.

Zabawa II – seria dodekafoniczna

Do zabawy potrzebne są instrumenty perkusyjne, np. cztery bębenki, cztery triangle, cztery marakasy, cztery tarki. Prowadzący zaprasza czworo chętnych uczniów, ustawia ich w równym szeregu i przydziela każdemu z nich jeden instrument – bębenek, triangiel, marakas, tarkę. Prosi o dźwiękową prezentację instrumentów. Następnie do zabawy dołącza następna czwórka dzieci – staje w szeregu i otrzymuje dokładnie takie same instrumenty. Mają zagrać tak samo jak poprzednicy – powtarzając serię dźwięków.

Zabawa III – seria w magicznym kwadracie

Do ósemki stojących ochotników dołącza kolejna ósemka dzieci. Trzeci szereg dzieci otrzymuje instrumenty w kolejności: tarka, marakas, triangiel, bębenek, a czwarty szereg: bębenek, marakas, triangiel, tarka. Pozostali uczniowie powinni zauważyć, że trzeci szereg jest odwrotnością pierwszego (rak), a w czwartym instrumenty w środku zostały zamienione. W drugim szeregu dzieci można zamienić miejsce bębenka z tarką. Dzieci wykonują pełną serię dźwiękową.

 

Aleatoryzm

Teksty piosenek, np. Ptasie plotki lub Słomkowy łańcuszek, mogą stanowić materiał twórczy w zabawach. Obie piosenki można wzbogacić wymyślonymi odgłosami zwierząt pojawiających się w tekście, można też wykorzystać bezpośredni materiał słowny.

 

Zabawa I – recytacje swobodne

Na znak „dyrygenta” każdy uczestnik recytuje jeden fragment piosenki:

a) w swoim tempie,

b) na dowolnej wysokości dźwięku,

c) w dowolnej dynamice,

d) część tekstu jest wypowiadana dowolnie na znak dyrygenta – rytmicznie, według ruchów rąk.

 

Zabawa II – teraz w grupie

Dzieci zostają podzielone na grupy. Każda z nich ma zadanie wynikające z przydzielonego punktu a, b, c, d, opisanego wyżej. Dyrygent „włącza” i „wyłącza” recytację grup pojedynczo, po dwie, trzy lub tutti.

 

Zabawa III – kostka aleatoryczna

Do tej zabawy należy przygotować kwadratowe kartony (10 ´ 10 cm lub większe), na których narysowane są kropki – jak na kostce do gry. Prowadzący ustala z dziećmi znaczenie liczby kropek, np. • – odgłos wypowiadany jak najciszej, : – w bardzo wolnym tempie, ••• – na różnych wysokościach głosu, :: – w bardzo szybkim tempie, :: – jednostajnie i monotonnie, ::: – jak najgłośniej, brak karteczki – cisza.

Każde z dzieci wydaje wybrany przez siebie odgłos w sposób sugerowany na karteczkach pokazywanych przez prowadzącego.

 

Zabawa IV – kostka aleatoryczna w grupach

Przygotowanie jak wyżej. Dzieci zostają podzielone na dwie lub trzy grupy. Przed każdą grupą staje dyrygent z osobnym zestawem karteczek. Na umówiony znak wszystkie grupy biorą udział w zabawie polegającej na podporządkowaniu się „poleceniom” swojego dyrygenta.

 

IV. Prezentacja multimedialna – życiorys i obecność kompozytora we współczesnej kulturze

Zadaniem uczniów jest przygotowanie biogramu kompozytora w formie prezentacji multimedialnej zawierającej bogatą infografikę i próbki dźwiękowe. Grupa ta musi skonsultować się z pozostałymi grupami szóstoklasistów, aby w prezentacji umieścić wszystkie potrzebne materiały.

 

4. Prezentacja projektu

a) Na wspólnym dla wszystkich grup spotkaniu zostaje nakreślony scenariusz całej prezentacji. Do poszczególnych zadań zostają wybrane osoby odpowiedzialne, np. narratorzy, prowadzący zabawy, obsługa rzutnika i komputera, dokumentacja przebiegu.

b) W obszernej sali uczniowie klasy 6 przygotowują potrzebne pomoce.

c) Prezentacja projektu – „szkieletem” wiążącym całą prezentację jest biogram kompozytora przygotowany przez IV grupę. W odpowiednich miejscach do działania włączają się inne grupy.

d) Przygotowanie wystawy dokumentującej przebieg prezentacji.

 

 



[1]  http://www.lutoslawski.org.pl/pl/recordings,26.html.

[2]http://www.lutoslawski.org.pl/pl/recordings,6.html

[3]http://www.youtube.com/watch?v=XjocSukxw_c oraz  http://www.youtube.com/watch?v=J2pDnK6wgEA

[4]http://www.lutoslawski.org.pl/pl/biography.html