Zajęcia muzyczne na tle innych przedmiotów szkolnych w opiniach uczniów, cz. II. Badania własne

Autor: Mirosław Grusiewicz

Kilka informacji o badaniach własnych

Źródłem prezentowanych poniżej informacji, analiz są prowadzone od szeregu lat badania własne, które w największym skrócie dotyczą opinii różnych grup społecznych (głównie uczniów, studentów kierunków pedagogicznych i nauczycieli) na temat szkoły i edukacji muzycznej (szkolnej i pozaszkolnej oraz formalnej i nieformalnej). W niniejszym opracowaniu wykorzystane są odpowiedzi uczniów szkół podstawowych na dwa pierwsze merytoryczne pytania skierowane do nich w opracowanej ankiecie.

Dobór uczniów do badań był przypadkowy. Główną metodą pozyskiwania wypowiedzi miała być ankieta rozesłana poprzez społecznościowe portale szkolnych samorządów uczniowskich, ale mimo że dotarła ona do wielu setek szkół podstawowych, okazała się mało skuteczna. Ostatecznie większość materiałów badawczych dostarczyli studenci kierunku animacja kultury Wydziału Pedagogiki i Psychologii UMCS, którzy realizowali badania w ramach przedmiotów związanych edukacją i kulturą muzyczną, część materiałów pochodzi z prac magisterskich Dominiki Pachli (2022) i Anny Ciemięgi (2024). Źródła pozyskiwania danych do analiz były różne: studenci o wypełnianie ankiet prosili dzieci ze swojego grona rodzinnego i sąsiedzkiego, niektórzy rozsyłali informacje drogą internetową, inni odwiedzali znajome szkoły i bezpośrednio od uczniów uzyskiwali stosowne informacje.

Ostatecznie do analiz zostało zakwalifikowanych 868 wypowiedzi uczniów z klas VI−VIII szkoły podstawowej. Wśród nich znalazło się 489 dziewcząt (56%) oraz 379 chłopców (44%). Reprezentacja klasy VI stanowiła 30%, klasy VII − 32%, klasy VIII − 38% ogółu badanych. W badaniach całościowych zmiennymi niezależnymi były również położenie szkoły na mapie administracyjnej kraju oraz wielkość miejscowości, w której znajduje się szkoła. W tym opracowaniu te dane nie są brane pod uwagę. Nadmienię jedynie, że uczniowie pochodzili z czterech województw: lubelskiego (34,7%), podlaskiego (29,5%), podkarpackiego (24,2%) oraz śląskiego (11,6%). Jeżeli zaś chodzi o podział wieś–miasto, należy wspomnieć, że więcej uczniów było ze szkół miejskich (56%) niż wiejskich (44%), ale ogólnie dominowali uczniowie z placówek ulokowanych w małych miejscowościach oraz na terenach wiejskich (72%). Kategorie miasto do 50 tys., do 200 tys., i powyżej 200 tys. zgromadziły 28% badanych uczniów.

Wyniki badań własnych. Przedmioty szkolne najbardziej i najmniej lubiane i miejsce muzyki w opiniach uczniów

W dwóch pierwszych merytorycznych poleceniach ankiety uczniowie mieli swobodnie wymienić po cztery przedmioty, które lubią najbardziej i najmniej, zaczynając od najbardziej i najmniej lubianego. Po ujednoliceniu zapisu nazw przedmiotów wyniki tych poleceń prezentują tabele 1−4.

Tabela 1. Odpowiedzi na polecenie: Wypisz cztery przedmioty szkolne, które najbardziej lubisz, zaczynając od najbardziej lubianego

Źródło: badania własne.

W zestawieniu znalazły się przedmioty o różnym statucie – obowiązkowe i nieobowiązkowe, realizowane w różnym wymiarze, w różnych klasach. Wskazywano przedmioty, takie jak wiedza o społeczeństwie (WOS) czy edukacja dla bezpieczeństwa (EDB), które są realizowane w ostatniej klasie szkoły podstawowej. Wymienić je mogli zatem tylko uczniowie z klasy VIII, a oni stanowili 38% wszystkich biorących udział w badaniu. Gdyby wynik procentowy zestawić z faktyczną liczbą mogących wybrać te dwa przedmioty, to okazałoby się, że na WOS wskazało blisko 30% (29,5%) uczniów, a na EDB ponad 20% (21,5%). Można powiedzieć, że dość spora grupa osób wybrała te przedmioty jako swoje ulubione. Warto się zastanowić, czy fakt niewielkiego wymiaru godzin i krótkiego trwania miał wpływ na te opinie. Wydawać by się mogło, że tego typu przedmioty powinny być mniej dostrzegane jako najbardziej lubiane (a tym bardziej jako szczególnie nielubiane). Pozostałe wskazania uczniów raczej potwierdzają te założenia. Na dole tabeli dominują przedmioty o małej liczbie godzin, traktowane w szkole marginalnie, np. wychowanie do życia w rodzinie (WDŻ), które funkcjonuje w rocznym wymiarze 14 godzin. Teza, że trudniej jest przedmiotom o małej liczbie godzin uzyskać tytuł zarówno najbardziej ulubionego, jak i najmniej lubianego okazuje się zasadna.

Ogólnie można powiedzieć, że w czołówce najbardziej lubianych przedmiotów znalazły się te o znacznym wymiarze godzin. W klasach IV−VIII zajęć języka polskiego powinno być 800, wychowania fizycznego i matematyki po 640, języka angielskiego 480. Dla porównania, muzyki i plastyki uczeń będzie miał po 128 godzin, co dotyczy też fizyki i chemii, które są tylko w klasach VII i VIII, a wychowania do życia w rodzinie 70 godzin (Konczal 2023; Nowa podstawa programowa; Minister Edukacji Narodowej 2017).

Drugim spostrzeżeniem jest to, że wśród najbardziej ulubionych przedmiotów są te powszechnie uznawane za ważne, kluczowe dla dalszej nauki i dorosłego życia (matematyka, polski, angielski).

Najbardziej rzuca się w oczy ogromna przewaga wychowania fizycznego nad innymi przedmiotami. Można przyjąć, że nauczyciele tego przedmiotu są nieźle przygotowani do pracy, że te zajęcia opierają się na przemyślanej, sensownej podstawie programowej i są właściwie prowadzone. Niemniej można też założyć, że wysoka ocena tych lekcji wynika głównie z potrzeb młodego człowieka, zaspokajanych na tym przedmiocie. Polska szkolna edukacja opiera się na siedzeniu w ławkach, uczeniu pamięciowym, z kolei po szkole uczniowie odrabiają lekcje lub spędzają czas przed komputerami, przez co problemem staje się otyłość. Lekcje wychowania fizycznego odpowiadają na potrzebę ruchu i fizycznego dbania o siebie.

Tu też warto zwrócić uwagę na religię, która w założeniach jest nieobowiązkowa, chociaż cały czas w tym zakresie sytuacja przedmiotu wydaje się niestabilna. Jak pokazuje raport Rzecznika Praw Obywatelskich z 2015 roku, w szkołach nie były przestrzegane ustalenia i unormowania prawne, ponadto ciągle czynione są starania o zmianę tych unormowań (Rzecznik Praw Obywatelskich 2015). W analizowanych badaniach co dziesiąty uczeń (11,6%) stwierdził, że lubi religię, co stanowi gorszy wynik od muzyki. Jest to jednak zestawienie „lubienia” i należy stwierdzić, że są osoby, które lubią religię, i w tym rankingu wyprzedza ona kilka przedmiotów. Tu warto zwrócić uwagę na zupełny brak etyki w wypowiedziach uczniów, która przynajmniej formalnie posiada taki sam status jak religia i powinna być zamiennie z nią prowadzona. Pewnego wytłumaczenia dostarcza nam wspomniany raport. Powołując się na niego, można powiedzieć, że przynajmniej w 2015 roku i wcześniej etyka była organizowana w niewielu szkołach, a tam, gdzie do tego dochodziło, często prowadził ją katecheta, przez co niewiele różniła się ona od lekcji religii (Rzecznik Praw Obywatelskich 2015).

Dla nas oczywiście kluczowym jest przedmiot muzyka. Jak ocenić jej dziewiąte miejsce w tej tabeli? Wśród czterech najbardziej lubianych przedmiotów szkolnych wymieniło muzykę 18% badanych uczniów, z tego na pierwszym miejscu wskazało ją 2,2% uczniów, na drugim 6,2%, na trzecim 5,3%, na czwartym 4,3%. Tu jedynie przytaczamy te dane, dokładniej zostaną one przeanalizowane po przedstawieniu kolejnych informacji.

W celu precyzyjnego określenia rangi poszczególnych przedmiotów w opinii uczniów danemu miejscu przyporządkowane zostały określone wagi (punkty): pierwsze miejsce − 4 pkt, drugie – 3 pkt, trzecie − 2 pkt, czwarte – 1 pkt. Zestawienie najbardziej lubianych przez uczniów przedmiotów po uwzględnieniu ważonych punktów przedstawia tabela 2.

Tabela 2. Zestawienie przedmiotów najbardziej lubianych po uwzględnieniu ważonej punktacji

Źródło: badania własne.

Jak pokazuje tabela, dokładniejszy pomiar wprowadza niewielkie zmiany w rankingu najbardziej lubianych przez uczniów przedmiotów. Swoją pozycję zmieniła edukacja dla bezpieczeństwa z 16. miejsca na 12., a wiedza o społeczeństwie w opiniach uczniów wyprzedziła religię. Te dwa przedmioty są w świadomości powszechnej marginalne, pozbawione większego znaczenia, prowadzone tylko w klasie VIII, okazują się jednak ważne i lubiane przez uczniów. Być może ich praktyczny charakter sprawia, że są przez uczniów tak dobrze oceniane. Tu warto jeszcze raz podkreślić, że gdybyśmy przyjęli do analizy głosy tylko ósmoklasistów, edukacja dla bezpieczeństwa byłaby na piątym miejscu, a wiedza o społeczeństwie na szóstym. Dziwić może niska pozycja informatyki. Dużo się mówi o niej jako o bardzo ważnym, kluczowym przedmiocie, a tymczasem nie jest wysoko oceniana przez uczniów.

Muzyka pozostaje na dziewiątym miejscu, czyli w środku tabeli. Niemniej, kiedy weźmiemy pod uwagę, że w poszczególnych klasach razem z godziną wychowawczą uczniowie mają nie więcej jak 14 różnych przedmiotów, a są tu uwzględnione przedmioty prowadzone tylko przez jeden rok, w tym edukacja dla bezpieczeństwa oraz wiedza o społeczeństwie jedynie w klasie VIII, to realnie ocena muzyki przedstawia się jeszcze mniej korzystnie.

Analizując te dane, trzeba też pamiętać, że wybory uczniów były wielokrotne (czterokrotne). Wcześniej prezentowane wyniki procentowe odnosiły się do liczby uczniów. W celu graficznego zobrazowania tych danych na wykresie wyniki odnosimy do wszystkich 3370 opinii uczniów i to one stanowią stuprocentową bazę analiz (wykres 1).

Wykres 1. Rozkład rankingu lubienia przedmiotów szkolnych w ujęciu procentowym (N = 3370 wypowiedzi uczniów)